De geschiedenis van het ontstaan van De Oude Kerk gaat terug tot het midden van de veertiende eeuw en daarmee is de kerk dus al bijna 700 jaar oud. Nederland telt slechts 4 kerkruïnes en in Dongen staat de enige van Brabant. De Oude Kerk heeft in haar geschiedenis al vele vormen gehad en ‘inwoners’ gehuisvest, zoals; de stalling van de brandspuit, gevangenis in de toren, raadskamer, politiegebouw, archief, gemeentehuis. Het is geplunderd, verlaten, afgebroken, heropgebouwd en gerestaureerd. Kortom: een gebouw met een verhaal.

Rijke historie

14e eeuw

Bouw eerste stenen gotisch kerkje/kapel afmeting ca 6 x 14 meter vermoedelijk gebouwd tussen 1329 – 1343. Dit kerkje had een rieten dak. Vermoedelijk heeft er eerst een houten kapel gestaan maar daar zijn bij de opgravingen geen sporen van teruggevonden.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1e_stenen_kerkje-9.jpg

Begin 15e eeuw

In de tweede bouwfase in de eerste helft van de 15e eeuw is waarschijnlijk eerst de Kempense bakstenen toren, hoogte ca. 42 meter. Vermoedelijk is de toren al vanaf de bouw eigendom van de burgerlijke gemeente geweest.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/impressie_kerk_15e_eeuw-67.jpg

Eind 15e eeuw

In de derde fase van de bouw wordt over de fundamenten van deze kerk een nieuwe kerk, in Kempense gotiek gebouwd. Gewelven met kruisbogen en ramen met spitsbogen. Er wordt begonnen met de bouw van het priesterkoor en de beide dwarsbeuken (transepten). In basilikale stijl.

1640-1644

In de tachtig jarige oorlog had de kerk veel te lijden van de oorlogs handelingen en slecht onderhoud. In het jaar 1640 wordt met het herstel van de kerk begonnen. In deze vierde bouwfase worden de restanten van de oude kerk afgebroken en wordt er een nieuw schip gebouwd. De oorspronkelijke basilikale vorm werd door een pseudo basilikale vorm vervangen. De totale grootte van de kerk wordt 17 x 51 m¹.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/september_1961_72.296-15.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/vierde_fase_1644-66.jpg

1648

25 juni 1648 in bezitneming van de kerk door de Hervormden te Dongen. Een dramatische situatie voor de Rooms-katholieken te Dongen omdat zij in het daaraan voorafgaande jaar de restauratie van hun kerk hadden voltooid. Na overname wordt het hoogkoor afgescheiden, in het kerkschip werd door hen gekerkt.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/reconstructie_3e_bouwfase-68.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/koor_transept-69.jpg

1672

De kerk wordt geplunderd en beschadigd door de Franse troepen.

 

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/september_1961_72.296-15-1.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/ruine_noordzijde-70.jpg

1685

Op 24 mei 1685 wordt door Schout en Schepenen besloten een raadskamer met secretarie aan de zuidzijde van de toren te bouwen (ca 37 m²).

1782

Het dorpsbestuur neemt een gedeelte van het kerkschip in gebruik om er de brandspuit te stallen. Daarvoor wordt een uitgang gemaakt tussen de toren en de eerste steunbeer aan de noordkant van het middenschip. Tot 1822 stond de brandspuit in de kerk gestald.

1798

De toren van de kerk wordt ingevolge de additionele artikelen van de staatsregeling voor het Bataafse volk, definitief eigendom van de burgerlijke gemeente.

1810

Afbraak van de torenspits t.b.v. een semafoor voor de Franse bezetter, als schakel in de seinketen Parijs – Amsterdam.

1822

Koninklijk besluit om het kerkgebouw definitief aan de Hervormde Gemeente te laten.

1830

De kerk wordt door Jos th. Cuypers gerestaureerd, waarbij een gedeelte van de toren wordt ingericht voor cachotten, politiebureau en archief.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/266px-Joseph_Cuypers.jpg

1843

De kerk wordt opnieuw gerestaureerd, classicistische vormgeving, en er wordt tussen het schip en het koorgedeelte een muur gemetseld. Daarna wordt alleen nog het schip gebruikt voor de kerkdiensten.

1860

Sloop van het gedeelte dat als gemeentehuis in gebruik was.

1907

Plannen van de Hervormde Gemeente tot sloop van de kerk.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1907-12_juli_1907_463-28.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1907-12_juli_1907_464-27.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1908-854_ca_1908-26.jpg

1912

Op verzoek van het gemeentebestuur van Dongen maakt de rijksdienst voor de monumentenzorg een plan voor algehele restauratie.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1910-aug_1910_5629-25.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1910-aug_1910_5630-24.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1910-aug_1910_5633-23.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1910-aug_1910_5634-22.jpg

1922

Het kerkgebouw wordt wegens bouwvalligheid verlaten en er wordt, mede doordat er geen predikant meer was, in de pastorie gekerkt.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1925-.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1918-DSCN2006-44.jpg

1928

Op 22 mei stort tijdens een storm het dak van het schip in en de kerk raakt hierna nog verder in verval. De rest van het scheef hangende dak en de vieringtoren worden afgebroken.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928_9741-17.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928_9742-16.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928-22_mei_1928_9737-21.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928_9738-20.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928_9739-19.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1928_9740-18.jpg

1929

Dhr Kalf, directeur van het Rijksbureau voor de Monumentenzorg, schrijft op 26 november 1929 aan de Commissaris van de Koningin in Noord Brabant een brief over het mogelijk herstel van de kerk. Hij schrijft: De wezenlijk waardevolle delen van het gebouw , de toren, het dwarspand en het choor, zullen worden behouden en hersteld en dat het schip, dat alleen als ruïne bewaard blijft, van zeer gering belang is. Door het als ruïne te laten bestaan, blijft het echter den toren binden, en hoe prachtig de werking van zulk een ruïne kan zijn, moge blijken uit de hier bijgaande foto’s van de kerk te Bergen in Noord-Holland. Ik aarzel niet te verklaren, dat ik deze oplossing uit esthetisch oogpunt volkomen verantwoord acht. Uit het mede overgelegde ontwerp voor de restauratie van het choor en transept moge, ten overvloede blijken, dat deze deelen uitwendig volkomen in eere zullen worden hersteld en inwendig een goed geproportioneerde kerkruimte zullen geven.

1930-1932

Het priesterkoor en de dwarsbeuken worden herbouwd. In de zuidelijke dwarsbeuk wordt een kosterswoning gerealiseerd. Het middenschip bleef in ruïneuze staat. De in 1810 afgebroken torenspits wordt herbouwd.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1932-DSCN2008-42.jpg

1973

Op 26 juli 1973 wordt de Stichting tot restauratie, behoud en exploitatie van het Nederlands Hervormd kerkgebouw te Dongen opgericht.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1969-3_september_1969_2-38.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1969-3_september_1969-33.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1971-.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1972-26_februari_1972_1-36.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1961-september_1961_72.296-15.jpg

1975

Op 13 juni 1975 wordt het kerkgebouw voor één Gulden verkocht aan de Stichting.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1976-december_1976_181.568-14.jpg

1977

Het pannendak van het koor en zijbeuken wordt vervangen door een leien dak en worden er dakgoten en regenwater afvoerpijpen aangebracht. Kosten ƒ 344.743,–

1984 -1986

De definitieve restauratie van het koor en de transepten. Kosten ca ƒ 700.000,–. Er wordt een tongewelf met gewelfschotels aangebracht. Deze schotels, het lofwerk van het orgel en het wapen van Dongen op het predikantenbord zijn gemaakt door dhr. W. Riksen te Dongen. Tevens worden de torenspits en het uit 1671 daterende torenuurwerk hersteld. Tijdens de restauratie wordt het graf van de Dongense RK pastoor Diederik Willemszoon (1485-1503) blootgelegd. In de eikenkist bevinden zich vrij goed geconserveerde stoffelijke resten, zoals zijn habijt, kazuivel en leren schoenen.

https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1983-11_oktober_1983-37.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1983april_1983_242.881-12.jpg
https://oudekerkdongen.nl/wp-content/uploads/2022/02/1984-6_december_1984-35.jpg

1989

De statuten van de stichting worden herzien. De naam van de stichting wordt veranderd in “Stichting de Oude Kerk”.

2007

De rechtbank te ’s-Hertogenbosch benoemt op 25 januari 2007 een nieuw stichtingsbestuur. Het nieuwe bestuur maakt plannen om het kerkgebouw multifunctioneel te kunnen gaan gebruiken en de ruïne te conserveren.

2008

De provincie Noord Brabant besluit op 5 december 2008 € 300.000,– subsidie te verlenen voor realisering van de plannen.

2010

Op 9 december 2009 besluit de raad van de gemeente Dongen een bijdrage te verstrekken van € 150.000,–. Op basis van deze beide subsidies besluit het bestuur van de stichting om uitvoering te geven aan haar plannen voor conservering en restauratie van het kerkgebouw. De kosten van de plannen worden geraamd op € 530.000,–

2011

De aftrap voor start van de werkzaamheden wordt op 22 maart 2011 door de Burgemeester van Dongen, mevr. S. Dirven gegeven.

Het bestuur presenteert op 27 mei 2011 haar gebruiksplan voor de Oude Kerk. Zij doet dit door het plan aan de wethouder aan te bieden.

2012

Afronding conservering en restauratie en op 11 mei opening van de Oude Kerk met een concert in de ruïne.

Wat is er gebeurd

  • De restauratie van 1986 is afgemaakt. Diverse werkzaamheden aan het koor en transepten zoals:
    • Herstel voegwerk, muurlood en natuursteen.
    • Herstel glas in lood
    • Bestrijding houtaantasters
    • Afwerking topgevels (ezelsruggen)
    • Aanbrengen goot en leien aan ruïne zijde.
    • Aanbrengen veiligheidsmaatregelen.
  • De ruïne is geconserveerd.
  • Muren zijn opgemetseld en afgedekt met een prefab betonelement.
  • Muren zijn schoongemaakt.
  • Er is bestrating aangebracht.
  • Er zijn voorzieningen gemaakt t.b.v. gebruik (elektra, riolering).
  • Het gebouw gaat een multifunctionele functie krijgen passend bij het gebouw.
  • Er is een inbouw gemaakt bestaande uit een toegang naar de ruïne, toiletgroep, trap naar de verdieping, een pantry in de consistoriekamer, het geheel is voorzien van vloerverwarming.
[bold_timeline_item_button title=”Expand” style=”” shape=”” color=”” size=”inline” url=”#” el_class=”bold_timeline_group_button”]

Historische inventaris

Gebedsborden

De Protestantse Gemeente bezit twee gebedsborden uit 1687, daarop worden weergegeven het “Onze Vader” en het “Simbolum Apostolorum”, de twaalf artikelen des geloofs. Ze werden geschilderd door Niclaes Verheijden, toentertijd dorpsschoolmeester. Kosten ƒ 175,–
Er zijn twee (in de beschrijvingen drie) Psalmborden uit dezelfde tijd.
Een eikenhouten preekstoel uit 1646, ontworpen door Adriaen Damisse, meester schrijnwerker te Breda. De preekstoel werd nog besteld door de Rooms-katholieken, maar kwam uiteindelijk in de Hervormde kerk terecht. De preekstoel is opgebouwd op 10,11 en 12 maart 1646.
Ook de grafzerk voor pastoor Dierik Willemszoon van Engelen uit omstreeks 1560 is onlosmakelijk verbonden met de kerk.

 

Predikantenbord

Toen de kerk in 1998 driehonderdvijftig jaar bestond kregen wijlen de heer Evegaars en de heer Sluijk de opdracht van de kerkenraad een predikantenbord te ontwerpen en te laten maken.
De heer Broeks uit ’s Gravenmoer heeft het bord gemaakt in de stijl van de borden uit 1687. Hij wilde daarvoor alleen de materiaalkosten betaald krijgen. De heer Veldhuis uit Rijen heeft de platen geschilderd die in het frame moesten, met de namen van de predikanten en de bijbeltekst erboven.
In de periode 1984 – 1986 werden de twee gebedsborden grondig gerestaureerd door de heer Veldhuis. Alle letters werden opnieuw overtrokken. De borden zijn opnieuw geschilderd.

Voor meer informatie kunt u een e-mail sturen naar contact [at] oudekerkdongen.nl.

 

Wandkleed Scheppingsverhaal van broeder Amator

Sinds 2017 omarmt de Oude Kerk een artistiek meesterwerk dat voorheen het interieur van de Pauluskerk in Plan West I sierde. Dit meesterwerk is niemand minder dan het indrukwekkende wandkleed, een ontwerp van de begaafde broeder Amator.

Het wandkleed, dat het Scheppingsverhaal in levendige kleuren uitbeeldt, is niet alleen in omvang imposant, met afmetingen van 10 bij 4,5 meter, maar ook in zijn ontstaansgeschiedenis. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werkten zo’n dertig wijkbewoonsters met ongeëvenaarde passie aan dit kunstwerk, dat langzaam maar zeker vorm kreeg in een bescheiden ruimte achter in de kerk. Met geduld en toewijding begonnen ze bij de hemel, bij de zon en de sterren, en rolden ze voorzichtig elke afgewerkte sectie op terwijl ze verder werkten aan dit titanische project.

Het bijzondere aan dit wandkleed gaat verder dan zijn esthetiek; het is een symbool van gemeenschapszin en samenwerking. De wijkbewoners van de Pauluskerk droegen bij aan de realisatie ervan door stukjes stof te kopen, waarmee ze niet alleen financieel investeerden, maar ook symbolisch deel uitmaakten van dit kunstwerk dat hen allen verenigde.

Na de herbestemming van de Pauluskerk, vond het wandkleed een nieuw thuis in de historische kerkruïne van Dongen. Dit was echter geen eenvoudige overgang. Het kostte het kerkbestuur heel wat speurwerk en overleg om de juiste plek te vinden waar dit kunstwerk tot zijn recht zou komen. Uiteindelijk kwamen ze in contact met de Stichting De Oude Kerk Dongen, waar het wandkleed warm werd ontvangen. Een overeenkomst werd gesloten waarbij de Katholieke kerk eigenaar blijft, maar het wandkleed in bruikleen wordt gegeven aan de stichting.

Zo vindt het Wandkleed Scheppingsverhaal van broeder Amator een nieuw hoofdstuk in zijn reis door de tijd, een hoofdstuk dat wordt geschreven in de prachtige ruïnes van de kerk, waar het niet alleen een artistiek, maar ook een spiritueel baken vormt voor de gemeenschap van Dongen.